نجیب محفوظ رمان « دزد و سگها » را بعد از رمان « اولاد حارتنا » نوشت. در این دو رمان محفوظ به طور کلی ماجرای نزاع میان خیر و شر را ترسیم می­کند و مسأله­ ی نابودی، فروپاشی و تحول ارزش ­هایی را مطرح ساخته که هدفشان ایجاد زندگی پاک برای بشریت است. به نظر می­رسد این قضیه اندیشه­ ی نویسنده را سخت به خود مشغول داشته که پس از« اولاد حارتنا » بار دیگر همین تفکر را در« دزد و سگها » و این بار از زاویه­ی دیگری به آن پرداخته است.

در این رمان که می­توان آن را از جمله رمان­های سیاسی و واقع­گرایانه برشمرد محفوظ به تصویر خیانت پیشگانی پرداخته که به اصول خود خیانت کرده­ اند و از صف توده­ های مردمی به دستگاه قدرت حاکمه _ یعنی طبقه ­ای که در گذشته با آن مبارزه می­ کردند _ پیوسته­ اند. نویسنده تمام شخصیت­ها را از طریق اندیشه و احساس شخصیت اصلی داستان یعنی « سعید مهران » ارائه می­ دهد. او در واقع آیینه­ ای است که همه­ ی دیدگاه ها را برای ما منعکس می­ سازد. محفوظ در این داستان از شیوه­ ی اختصار و سبکی که داستانش را به زبان شعر نزدیک می­ کند استفاده کرده ، مانند این عبارات : « گل دسته­ های بلند نمایان شد، قلعه سر به آسمان صاف ساییده بود، خیابان به میدان منتهی می­ شد، سبزی باغ زیر اشعه داغ خورشید جلوه می­ کرد و نسیمی خنک و روح بخش _ با وجود گرما _ می­ وزید. » نویسنده همچنین از طریق رؤیا ما را به طور مستقیم در برابر بحران شخصیت­ها و به ویژه سعید مهران که قهرمان داستان است قرار می­دهد و احساسات و وسوسه­ های گوناگون درونیِ وی را در قبال این بحران­ها بیان می­کند.

نویسنده در این داستان بیشتر از زاویه­ ی دید دانای کل سود برده و با زیرکی خاصی فضای حاکم بر جامعه طبقاتی مصر را به تصویر می­ کشد؛ جامعه­ ای مملو از خبرچین، جاسوس و خائن که از هر فرصتی جهت فاش کردن اسراردیگران برای بدست آوردن ثروت و یا منصبی استفاده می­کنند. محفوظ خفقان حاکم بر جامعه و بحران قهرمان را با کلماتی چون « تباهی، خلوت و خلأ، تاریکی و تنهایی» و یا ترسیم سایه ­هایی که عزلت و گوشه گیری سعید مهران را نشان می­دهد بیان کرده است. همچنین رمز و رمزگرایی نیز در این داستان مانند سایر آثار محفوظ به وفور به چشم می­ خورد که از مهم­تربن آنها کاربرد « گورستان » است که به عنوان منظره ای هر روزه بر خانه­ی سعید مشرف است که می­توان آن را رمزِ رویارویی جدیدی میان مرگ و زندگی دانست که اشاره ­ای است به اینکه، اجتماعی که سعید مهران را به حاشیه و عزلت طرد نمودبه زودی او را به ابدیت طرد خواهد کرد و این ابدیت به فاصله­ ی چند قدمی در گورستان تجسم می ­یابد.