عناصرالأدب في لامیة السموأل
١) إذا المرءُ لم یُدنَس مِن اللُؤمِ عِرضُهُ فکُلُّ رَداءِ یَِِرتدِیهِ جَمِیلُ
اگر انسان با ارتکاب زشتی ها وخو گرفتن به آن خود را خوار نکند;هر لباسی که بر تن کند قامت او زیبا جلوه کر میشود.
الخیال الجزئي :شبَّه الشَاعِرُ العِرضَ بِالرَّداءِ ثُمَّ حَذفَ المُشبَِّه عَلیَ سبیلِ الإستِعارةِ المُصرَّحَةِ.
۲) إذا المَرءُ لم یَحمِل عَلی النَفسِ ضَیمَهَا فلیسَ إلَی حُسنِ الثَّناءِ سَبیلُ
اگر آ دمی نفس خود را به تحمل سختی ها خو ندهد به سوی نام نیک و جاودان راهی نمی برد.
الخیال الجزئي :شبَّه الشَاعِرُ النَّفس بالحَیوَان ; کما أنَّنا نَحمِلُ عَلَی الحَیَواناتِ أعبَاءَنا وَ الحَیَواناتِ تَحتهَا خَاضِعَةٌ فالنفسُ أیضا" إ ن تحمِل علیهَا الضَیمَ وَ صَارَت مُتعَوِّدَةً بِالمَکارهِ فأنت تستطِیعُ أن تَصِلَ إلَی الثنَاء الحَسَن و هذا یُشیرُ إلَی کظم الغَیظ و تَرک الظلم وَ الصبرِ عَلَی المشاق .
الخیال الکلي :إنَّ الشَاعِرَ رَسَّمَ فِي الهَذَین البَیتین صُورَة الحَیاة المَطلوبَة وَ یقولُ إن تُحِّبُ أن تَعِیشَ فِي هذه الدُنیَا سَامِیَا فَعَلیکَ أن تَصونَ عِرضَکَ مِنَ الدَّنَسِ وَ الشَّاعِرُ یَجعَلُ وُصُولَ إلَی حُسن الثنَاءِ فِي إحتِمَالِ المَشاق وَ المَصَائِب.
۲) تُعیِّرُنَا إنَّا قَلیلٌ عَدیدنُا فقلتُ لَهَا إنَّ الکِرَامَ قَلیلُ
آن زن کمی جنگاوران و نفرات ما را عیب میشمارد.من نیز جواب دادم و گفتم بدان که انسانهای کریم و بزرگوار اندکند.
الخیال الجزئي :في هذا البیت تکونُ کنایة ُ حینما الشاعرُ یَقولُ إنَّ الکِرَامَ قلیل فهذه کِنَایَة لأنَّه یَدُلُّ عَلَی ُولوُعِ الدَّهر بِهم و إختیارِ المَوتِ إیَّاهُم و إستِقتالِهم فِي الدِّفاع عَن أحسَابهم وَ مُحَافظتِهم عَلی عِمَارة مَا إبتِناهِ أسَلافِهم و هذا کِنایَة عَن عَظمَتهُم.
۴) وَ مَا قَلَّ مَن کانَت بَقَایَاهُ مِثلنَا شبَابٌ تُسَامَی للعُلا وَ کهُولُ
در شأن و منزلت ما کاستی ایجاد نخواهد شد چونکه با جوانان و میانسالانی هستیمکه به بزرگی ها چشم دوخته اند و از پله های مجد بالا میروند.
الخیال الجزئي :شَبَّهَ الشَاعِرُ الکَدحَ فِي الدِّفاع لأسَلافِ أخلافِ با لسُّمُوِّ إلی العُلا.
۵) مَا ضَرَّنَا أنَّا قَلیلٌ وَ جَارُنا عَزیزٌ وَ جَارُ الأکثرینَ ذلیلُ
اندک بودن ما گزندی به ما نخواهد رسانید چون آن کسی که در پناه ما زندگی میکند در آرامش و امنیت است حالی که پناهندگان دیگران در ذلت و خواری هستند.
الخیال الجزئي :تضَادُّ بَینَ القلیلِ وَ الکثیر و بَینَ العَزیز وَ الذلِیلِ.
فِي هَذا البیت کِنَایَة النسبَة لأنَّ الشَاعِرُ یُریدُ أن یَقوُلَ جَارُنَا عَزیزٌ لأنَّنا جَوادٌ وَ کریمٌ وَ لسنَا بِظالِمین بَینمَا اللاجِئُون إلی الآخرین فِي الظلمِ.
الخیال الکلي :في هذه الأبیاتِ صَوَّرَ الشَاعِرُ قِلَّةَ أفرادِ قبیلتِه وَ یَقولُ عَدُوُّهُم یُعیِّروهُم لأجله و جَاءَ الشَاعر بِدلائِلهِ إزاءَ العَدُّو .
۶) لَنَا جَبَلٌ یَحتَلُّهُ مَن نُجیرُهُ مَنِیعٌ یَرُدُّ الطرفَ وَ هَوُ کلیلُ
کوه رفیع عزت از آن ماست و هر کسی را در آن پناه دهیم دشمنانش به او دسترسی ندارند و اگر چشمان نظاره گر به این کوه خیره شود از رسیدن به اوج آن درمانده و خسته میشود.
شاعر در این بیت به دژ خود معروف به ابلق اشاره دارد که فراریان برای امان یافتن به آن پناه میبردند و نیز وفا داریش که شهره عام است.
الخیال الجزئي :شبَّه الشاعر حصنَه (الأبلق) بالجبل المرتفع عَلیَ سبیلِ الإستعارة التصریحیة الأصلیة. أیضا ردُّ الحصنِ الطرفَ ناظریه کنایة عن سُمُوِّه.
۷) رسَا أصلهُ إلی الثری و سمَا به إلی النَّجم فَرعٌ لا یَنَالُ طویلُ
پایه های این دژ ثابت و فرو رفته در خاک است وسقف آن سر بر تارک آسمان می ساید.
الخیال الجزئي : التَضَادُّ بَینَ الثرَی وَ النَّجم و أیضا شبّه الشاعر الحصن بالشجرة الطویلة بحیثُ سمَا فرعُها إلی نجم السماء ثم حَذفَ مشبَّهٌ بهِ ورَمَزَ إلیه بشیءٍ مِن لوازمِه و هو فرع علی سبیل الإستعارة المکنیة الأصلیة.
۸) هُوَ الأبلقُ الذِي شَاعَ ذِکرُه یَعِزُّ عَلی مَن رَامَ وَ یَطُولُ
(الابلق) دژ ماست که آوازه بلندی و تسخیر ناپذیری اش در همه جا پیچید فتح آن برای کسی که خواهان گشایش آن است دست نیافتنی است و پناه آو رندگان به آن در آسایش و امنیت هستند.
الخیال الجزئي : فِي(یَعِزُّ عَلی مَن رَامَ وَ یَطولُ) کنایة عن عظمة هذا الحصن.
الخیال الکلی : في هذه الأبیات الشاعر قام بوصف حصنه و عدم إستطاعَةِ عَدُوِّهِم فِي إغَارَةِ إلیه.
۹) وإنَّا لا نَرَی القتلَ سُبَّةً إذا ما رأتهُ عَامِرٌ وَ سَلوُلُ
ما فرزندان قبیله ای ارجمند هستیم که مرگ را در صحنه پیکار ننگ نمی شمارند بلکه مرگ در بستر برایشان عار می باشد اما قبایل عامر و سلول از میدان جنگ خوف دارند.
الخیال الجزئي : في هذا البیت یکون الإستطرادُ لأنَّ سیاقُ القَصِیدَةِ لِلفَخر بقومِه و إنتقَلَ منه إلی هَجو قبیلتی عامر وسلول ثم في البیت العاشر عَاد إلی مَقَامِهِ الأوَّل و هو فَخرُ بقومِه.وَ أیضَا فِي قول الشاعر (لا نری القتل في ساحة الحرب عارا )کنایة عن شجاعة قوم الشاعر.
۱۰) تَقَرَّبَ حُبُّ المَوتِ آجِلنَا لنَا و تَکرَهُهُ آجَالَهُم فَتطُولُ
عشق به مرگ اجل های ما نزدیک میکند و همین عشق سبب میشود که در کارزار و در ایام جوانی جان بسپاریم اما عامر وسلول عمر دراز دارند چونکه از جنگ میگریزند.
الخیال الجزئي: إنَّ کِرَاهَةَ بَنِي عامر و سلول عن ساحةِ الوَغَی کنایة عن خَوفِهِم وَ شَجَاعَةِ قَومِ الشاعر.
۱۱) وَ مَا مَاتَ مِنَّا سَیِّدٌ حَتفَ أنفِهِ ولا طَلَّ مِنَّا حَیثُ کانَ قَتِیلُ
سروری از بزرگان ما در بستر جان نسپرده بلکه در میدان جنگ جان داده و خون کسی از یاران ما به هدر نرفته است.
الخیال الجزئي: مَوتُ رُؤَسَاءِ هَذِهِ القَبِیلةِ فِي سَاحَةِ الوَغَی کنایة عَن شُجَاعَتِهِم و إقتِحَامِهم فِي الحَربِ وَ خَوفِهِم مِن المَوتِ عَلی الفِرَاشِ.
۱۲) تَسِیلُ عَلی حَدِّ الظُّبَاتِ نُفُوسُنا وَ لیسَت عَلی غَیر السُّیُوفِ تَسِیلُ
خون ما بر لبه تیز شمشیر ها جاری میشود نه بر چیز دیگری ; چونکه خون گاهی بر چیز های دیگر جاری میشود که افتخاری در آن نیست .
الخیال الجزئي : عندَمَا یَقُولُ الشاعر تسیل نفوسُنا علی حَدِّ الظبَاتِ فَفِیهَا مَجَازٌ مُرسَلٌ وَ عَلاقَتُهُ جزئیة.أیضَا فِي کلمَةِ " تسیل " رَدُّ العَجُزِ عَلی الصَّدر.
۱۳)صَفَونَا فَلم نَکدَر وَ أخلَصَ سِرُّنَا إنَاثٌ أطَابَت حَمَلنَا وَ فحُولُ
اصل و نسب ما پاک و خالص است و شائبه ای در آن نیست و از نطفه مادرانی پاک وعفیف وپدرانی اصیل و نجیب زاده شده ایم.
الخیال الجزئي : طِیبُ مَنبَتِ الشاعِرِ وَ قومِهِ کنایةٌ عَن إصَالةِ نَسَبهم وَ کرَمِ مَنَاصِبِهِم.
۱۴) عَلوَنَا إلی خَیر الظُّهُور و حَطنَا لوقتِ إلی خَیر البُطون نزولُ
نطفه وجود ما از صلب ارجمند ترین پدران به بطن عفیف ترین مادران نهاده شده است.
الخیال الجزئي : یرید الشاعر مِن " عَلونَا فِي خَیر الظهُور" کنایة عن وُصُولِهم إلی أعَلی المَرَاتِبِ مِن ظهُور أکرَم الآباءِ وَ هَذَا کنایة عَن شَرَفِ المَصعَدِ وَ مُنحَدِر.
۱۵) فَنَحنُ کمَاء المُزنِ مَا فِي نِصَابنَا کِهَامٌ وَ لا فِینَا یُعَدُّ البَخِیلُ
ما چون بارانیم که برای مردم سود آوریم و دارای اخلاق پسندیده ایم و ما شمشیرهایی هستیم که کندی در آن عارض نخواهد شد و فرد بخیلی در میان ما نیست.
الخیال الجزئي : شبَّهَ الشاعرُ قومَهُ فِي الکرَم بالسَّحَابَ المُمطِر الذي یَنفَعُ النَّاسَ وَ السَّحَابُ لیسَ لهُ بُخلٌ وَ بالسُیُوفِ القاطِع النافذةِ التي لا یَعتریهَا عَدَمُ المَضَاءِ .
۱۶) وَ نُنکِرُ إن شِئنَا عَلی الناس قَولَهُم و لا یُنکِرُونَ القَولَ حِینَ نَقوُلُ
اگر گفته های دیگران مورد پسند ما نباشد آن را انکار میکنیم و کسی توانایی انکار گفته های ما را ندارد .
الخیال الجزئي : یوجد "طباق سلب " بین ننکر و لا ینکرون . و قولُ الشاعر في إنکار قول الناس و عدم قدرةِ الناس فِي إنکار کلامِهم کنایة عَن عُلوِّ مَکانتِهم وَ نَفَاذِ حُکمِهم وَإعتمَادُ النَّاس إلی رَأیهِم .
۱۷) إذَا سَیِّدٌ مِنَّا خَلا قَامَ سَیِّدٌ قُؤُولٌ لِمَا قالَ الکِرَامُ فَعُولُ
اگر سروری از بزرگان ما بمیرد سرور دیگری که گوینده سخنان کریمان وفاعل کارهای نجیبان است جای وی را خواهد گرفت.
الخیال الجزئي : هذا البیت کنایة عن أنَّ عشیرتَهُم کُلُّهُم الکُرماءُ. بین "قال وقؤول" یوجد الإشتقاق.
۱۸) وَ مَا أخمِدَت نَارُنَا دُونَ طارقٍ و لا ذمَّنَا فِي النَّازلِین نَزیلُ
شعله آتش ما به روی میهمانان و راه گم کردگان به خاموشی نمی گراید و اگر میهمانمان ما را وداع گفت ما را مذمت نخواهد کرد چونکه کمال میهمان نوازی را در حق او به جا آوردیم.
الخیال الجزئي : الإشتقاقُ بین "نازلین و نزیل " و هذا البیت کنایة عن أنَّ قبیلةَ الشاعر هُم أحسَنُ مِضیَافٍ فِي القَبَائِل العَرَبِ.
۱۹) و أیَامُنَا مَشهُورةٌ في عَدُوِّنا لها غُررٌ معلومةٌ حجولُ
جنگ ها و روزهای افتخار آفرین ما آشکار و معروفند . واین روزها در بین روز های دیگر مانند اسبان پا و پیشانی سفید هستند در میان گله اسبان .
الخیال الجزئي : شبّه الشاعر حروبَهم بالآثار التي یَظهَرُ في الجَبین الفَرَس علی سبیل الإستعارة التصریحیة الأصلیة .
۲۰) وَ أسیَافُنا فِي کُلِّ مَشرِق بها مِن قِراعِ الدَّارعِین فُلوُلُ
و شمشیر های ما از فرود آمدن بر جنگاوران زره پوش مغرب و مشرق زمین کُند شده است.
الخیال الجزئي : في " من قراع الدارعین" کنایة بأنّ عدوَّ هم علی غایَةِ الإحتِرَاز منهم و في أکمَلِ الإستعداد لهم.
۲۱) مُعَوَّدَةٌ أن لا تَسَل نِصَالنا فتَغمُد حتی یُستَباحَ قبیلُ
شمشیرهای ما عادت دارند که اگر از نیام بیرون کشیده شوند به آن برنگردند مگر اینکه از خون دشمنان سیراب شده باشند.
الخیال الجزئي : قول الشاعر بأنَّ سیوفَهم مُتَعَوَّدَةٌ بأن لا تُرَدَّ إلی غِمَادِ هَا إلّا بعد أن تُروَّی من دماء الأعداء کنایة عن شجاعتهم .
۲۲) سَلِي إن جَهِلتِ النَّاسَ عنَّا و عَنکم فلیسَ سِوَاءٌ عَالِمٌ وَ جَهُولُ
اگر به آنچه از رشادت هایمان بیان کردم باور نداری از مردم سؤال کن تا برایت باز گو کنند و انسان دانا و نادان برابر نیستند.
الخیال الجزئي: التضاد بین " عالم و جهول".
۲۳) فإنَّ بَنِي الدَیَِّّانَ قُطبٌ لقولهم تَجُولُ رحَاهُم حَولهُم و تَجُولُ
فرزندان دیّان بزرگ قوم خویشند و آنان به گونه محور آسیابند که سنگ به دور آن در گردش است و کارهای قبیله با وجود آنها سامان میگیرد.
هذا البیت کنایة عن أنَّ بني دیَّان هُم سَادَةُ قبیلتهم وَ النَّاسُ یَلوذون بهم فِي العَظائِم.
الخیال الکلی : في هذه الأبیات رَسَّمَ الشاعِرُ لوحَةَ مِن الفَخر بِقبیلتِه وَ هِجَاءِ أعدَائِهِ.
العاطفة : تُسیطِرُ عَلی الشاعِر فِي هَذه القصیدةِ عَاطفَة الحَماسَةِ و الإغَارَةِ علی الأعداءِ.
العنصر العقلي (الأفکار) :إنّ الشاعرَ یُصَوِّرُ فِي هذه القصیدة فِکرَهُ وَهو حُبُّ القبیلةِ وَبیان قدرَتِها وَ الفخرُ بها فِي أعلی دَرَجتِه.
العنصر الفنّي : إن القصیدة تُکَوِّنُ مِن العِباراتِ و الأسالیب المُستحکمة وعباراتها مُتقِنَةٌ و لکن خصائص الکلام في العصر الجاهلي موجودة فیها کالتشبیهات الحسّیة و الوضوح في العبارات.
الأسالیب: إعتمد الشاعر في أغلب أبیاتها علی الأسلوب الخبري و کأنَّ الشاعِرَ یُریدُ وَضعَ النُّقاطِ عَلی الحروف في ختام القصیدة بسَردِ المَعاني في صورة حقائق مؤکّدة .أسلوبُهُ واضِحٌ و قويٌّ لأنَّ الشاعرَ یُرید أن یفهمها القارئ و یؤثرُ فیه و لِهذا جَاءَ بالتَراکِیبِ المَتینة و المفردات الفصیحة.
أسلوب الشاعر في قصیدته یُوافِقُ شخصیتَه وذاتَه کأنّ الشاعر وضع شیئا" من ذاته في شعره لأنّ السموأل کان شخصا شریفا وجوادا و وفیّا" بالعهد و بحصنه (الأبلق) الذي یأوِي و یَلجَأُ إلیه المستجیرون لیعصِمَ من أعدائهم.
إنَّ القصیدة بإعتبار الموضوع تُعتَبَرُ مِن الأدب الإنشائي و بإعتبار فنونهاالأدبیة یُعتَبَرُ القصیدة ملحمیَّة وغرض الشاعر من إنشاده الفخر بقبیلته وهجاء أعدائه.
